Ընտրովի արդարադատության համակարգը՝ որպես պետական կառավարման մեթոդ

Հայաստանում իրավական պետության գաղափարը վաղուց է բախվել իրականության կոշտ պատին։ Այն, ինչ վերջին տարիներին ներկայացվում է որպես դատաիրավական գործընթաց, ավելի ու ավելի ակնհայտորեն վերածվում է քաղաքական հաշվեհարդարի գործիքակազմի։ Բարերար և գործարար Սամվել Կարապետյանի նկատմամբ շարունակվող ճնշումները դրա ամենախոսուն դրսևորումներից են՝ բացահայտելով մի համակարգ, որտեղ օրենքը այլևս չի գործում համընդհանուր և հավասար սկզբունքներով, այլ կիրառվում է ընտրովի, իրավիճակային և իշխանական կամքին ենթակա տրամաբանությամբ։

2026 թվականի առաջին աշխատանքային օրը իրավապահ համակարգի կողմից կատարված գործողությունները հստակ արձանագրում են այս իրականությունը։ Մի կողմից՝ վերաքննիչ բողոք՝ Սամվել Կարապետյանի տնային կալանքի որոշման դեմ՝ պարտադիր կալանավորման պահանջով, մյուս կողմից՝ Մեռելոց հիշատակի օրը հոր գերեզման այցելելու միջնորդության մերժում։ Այս քայլերի համադրությունը իրավական հիմնավորում չունի և չի կարող ունենալ։ Այն ցույց է տալիս ոչ թե իրավական գնահատում, այլ կանխորոշված քաղաքական որոշում՝ ցանկացած գնով անձին կալանքի տակ պահելու մոլուցք։

Փաստաբանական թիմի բարձրացրած հարցադրումները բացահայտում են խնդրի էությունը։ Երբ սահմանադրական և միջազգային դատական ատյանների մեկնաբանությամբ կալանքը և տնային կալանքը համարվում են իրավունքների սահմանափակման նույն ինտենսիվության միջոցներ, և երբ տվյալ անձի նկատմամբ կիրառվում են հնարավոր ու անհնար լրացուցիչ սահմանափակումներ, իրավական բողոքի որևէ ռացիոնալ հիմք պարզապես գոյություն չունի։ Մնում է միայն մեկ բացատրություն՝ քաղաքական հետապնդում, որն արդեն շուրջ յոթ ամիս շարունակվում է նույն աբսուրդ տրամաբանությամբ։

Այս պատկերը մեկ անձի խնդիրը չէ։ Այն համակարգային երևույթ է, ինչի մասին վկայում են նաև նույն շարժման այլ անդամների արձագանքները։ Երբ նույն դատախազությունը մեկ դեպքում պահանջում է կալանավորում, մյուս դեպքում՝ ազատ արձակման դեմ բողոքարկում է ներկայացնում, իրավունքի մասին խոսելը դառնում է ձևականություն։ Տարբեր մարդկանց նկատմամբ տարբեր չափանիշների կիրառումը վերացնում է արդարադատության գաղափարի հիմքը և այն փոխարինում է ընտրովի պատժամիջոցների մեխանիզմով։

Այս ամենը արմատներ ունի 2018 թվականից հետո ձևավորված քաղաքական մշակույթում, երբ արդարադատությունը դադարեց դիտարկվել որպես անկախ և ինքնուրույն իշխանություն։ Այն աստիճանաբար վերածվեց գործադիր կամքին սպասարկող գործիքի, որտեղ մեղավորության կամ անմեղության հարցը երկրորդական է, իսկ առաջնայինը՝ քաղաքական նպատակահարմարությունը։ Արդյունքում հասարակությունը կանգնած է մի իրավիճակի առաջ, որտեղ իրավական վստահությունը քայքայված է, դատարանների նկատմամբ հավատը՝ խաթարված, իսկ օրենքի առաջ հավասարության սկզբունքը՝ դատարկ հռչակագիր։

Սամվել Կարապետյանի շուրջ ծավալվող գործընթացները սիմվոլիկ են հենց այս պատճառով։ Դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես է պետությունը հրաժարվում իրավական ճանապարհից և ընտրում ճնշման ու վախեցման ուղին։ Սակայն պատմական փորձը հուշում է, որ նման համակարգերը երկար կյանք չեն ունենում։ Ընտրովի արդարադատությունը ժամանակավորապես կարող է ծառայել իշխանության պահպանմանը, բայց երկարաժամկետ հեռանկարում այն քայքայում է պետական հիմքերը և խորացնում հասարակական ճգնաժամը։

Հայաստանին անհրաժեշտ է ոչ թե կամայական որոշումների վրա հիմնված կառավարում, այլ իրական իրավական պետություն, որտեղ օրենքը նույն կերպ է գործում բոլորի համար։ Այդ պահանջը օր օրի ավելի հստակ է ձևակերպվում հասարակության ներսում, և որքան էլ փորձ արվի այն ճնշել, այն չի վերանալու։ Արդարադատությունը կարող է ժամանակավորապես հոդս ցնդած թվալ, բայց այն վերականգնելու պահանջը դարձել է հանրային օրակարգի անբաժանելի մասը, և այդ պահանջը անտեսելը այլևս հնարավոր չէ։