Ոչ միայն ռազմական ուժով, այլ նաև հաշվարկային հզորություններով և ալգորիթմական ինտելեկտով. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Եթե երբևէ վառոդի հայտնագործությունը փոխեց միջնադարյան մարտադաշտի տրամաբանությունը, իսկ միջուկային զենքը ձևավորեց սառը պատերազմի ռազմավարական հավասարակշռությունը, ապա ներկա ժամանակաշրջանում ռազմական գործի վրա նույն կարգի ազդեցություն է սկսում ունենալ արհեստական բանականությունը։ Արհեստական բանականությունը դադարել է լինել միայն գիտահետազոտական լաբորատորիաների կամ տեխնոլոգիական ընկերությունների ոլորտը և վերածվում է ռազմական գերակայության կարևորագույն գործոններից մեկի։

Այս նոր իրականության մեջ պատերազմների բնույթը աստիճանաբար տեղափոխվում է այնպիսի միջավայր, որտեղ որոշիչ դերը խաղում են տվյալների հոսքերը, ալգորիթմների արագությունը և տեղեկատվական գերազանցությունը։ Ժամանակակից ռազմավարական մտածողության մեջ տարածվում է այն գաղափարը, որ ապագա պատերազմների ելքը որոշվելու է ոչ այնքան տեխնիկայի քանակով կամ ավանդական զինված ուժերի չափով, որքան ալգորիթմական առավելությամբ, որը թույլ կտա ավելի արագ դիտարկել իրավիճակը, կողմնորոշվել, որոշում ընդունել և գործել։

Այս գործընթացը հաճախ նկարագրվում է ռազմական տեսության մեջ հայտնի «OODA» շղթայի միջոցով, որը ներկայացնում է մարտադաշտում որոշումների ընդունման հիմնական փուլերը՝ դիտարկել, կողմնորոշվել, որոշել և գործել։ Դարեր շարունակ այս շղթան կախված էր մարդկային մտավոր կարողություններից, սակայն ժամանակակից տեխնոլոգիաները այն աստիճանաբար սեղմում են մինչև այնպիսի ժամանակային միջակայքերի, որոնք մարդկային ուղեղը պարզապես չի կարող արդյունավետ մշակել։

Այստեղ է, որ արհեստական բանականությունը դառնում է ռազմավարական գործիք։ Մեքենայական ուսուցման համակարգերը կարող են միաժամանակ վերլուծել հազարավոր տվյալային հոսքեր՝ ստեղծելով մարտադաշտի ամբողջական թվային պատկեր, որը մշտապես թարմացվում է և թույլ է տալիս հրամանատարներին տեսնել այնպիսի օրինաչափություններ, որոնք մարդու համար աննկատ կմնային։ Ժամանակակից հակամարտությունների փորձը նաև ցույց է տալիս, որ արհեստական բանականության կիրառումը հատկապես ակնհայտ է տվյալների ինտեգրման և հետախուզության ոլորտում։

Ուկրաինայում ընթացող պատերազմը հաճախ բնութագրվում է որպես առաջին խոշոր հակամարտություններից մեկը, որտեղ արհեստական բանականությունը լայնորեն կիրառվում է մարտական գործողությունների պլանավորման և իրականացման ընթացքում։ Այս պատերազմը դարձավ մի յուրատեսակ տեխնոլոգիական փորձադաշտ, որտեղ թվային հարթակները, արբանյակային հետախուզությունը, անօդաչու թռչող սարքերը և տվյալների վերլուծության ալգորիթմները միավորվեցին մեկ միասնական համակարգում։

Նման համակարգերի օգնությամբ հնարավոր է դարձել համատեղել արբանյակային լուսանկարները, անօդաչու սարքերի տեսանյութերը, ռադիոէլեկտրոնային հետախուզության տվյալները և նույնիսկ սոցիալական մեդիայի հաղորդագրությունները՝ ստեղծելով մարտադաշտի գրեթե իրական ժամանակում թարմացվող քարտեզ։ Այս թվային միջավայրում ալգորիթմները կարող են ավտոմատ կերպով հայտնաբերել հակառակորդի տեխնիկան, գնահատել դրա տեղաշարժի ուղղությունը և նույնիսկ կանխատեսել հնարավոր գործողությունները՝ հիմնվելով նախկին վարքագծային մոդելների վրա։

Ուկրաինական պատերազմի ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն է գրավում նաև անօդաչու թռչող սարքերի լայն կիրառումը։ Այս սարքերը, որոնք հաճախ համալրվում են արհեստական բանականության տարրերով, կարողանում են ոչ միայն իրականացնել հետախուզություն, այլ նաև ուղղորդել հրետանային հարվածները կամ իրականացնել հարվածային գործողություններ։ Հատկապես հետաքրքիր է «երամային» տեխնոլոգիաների զարգացումը, երբ բազմաթիվ անօդաչու սարքեր գործում են որպես միասնական համակարգ։ Այսպիսի համակարգերում յուրաքանչյուր սարք կարող է ինքնուրույն մշակել տեղեկությունը և համագործակցել մյուսների հետ՝ բաշխելով թիրախները և ընտրելով գործողությունների օպտիմալ տարբերակները։ Նույնիսկ այն դեպքում, երբ կապը կառավարման կենտրոնի հետ խափանվում է ռադիոէլեկտրոնային պայքարի միջոցներով, այս համակարգերը կարող են շարունակել գործել ինքնակազմակերպման սկզբունքով։

Արհեստական բանականության ռազմական նշանակությունը, սակայն, սահմանափակված չէ միայն մարտադաշտի գործողություններով։ Այն կարևոր դեր է խաղում նաև կիբերտարածությունում և տեղեկատվական պատերազմի ոլորտում։

Ժամանակակից հակամարտություններում տեղեկատվությունը հաճախ դառնում է նույնքան կարևոր ռեսուրս, որքան զինամթերքը կամ տեխնիկան։ Ալգորիթմների միջոցով հնարավոր է վերլուծել մեծածավալ տվյալներ՝ հասկանալու համար հակառակորդի քաղաքական, սոցիալական կամ ռազմական համակարգի խոցելիությունները։ Այսպիսի վերլուծությունները կարող են օգտագործվել հոգեբանական ազդեցության գործողությունների համար՝ նպատակ ունենալով թուլացնել հակառակորդի քաղաքական կամ ռազմական կամքը։ Կանխատեսող վերլուծության համակարգերը կարող են մշակել մեծածավալ տվյալներ՝ գնահատելով քաղաքական և ռազմական էլիտայի ներսում հնարավոր ճեղքերը, հոգեբանական վիճակը կամ որոշումների ընդունման դինամիկան։ Նման տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս մշակել թիրախային տեղեկատվական գործողություններ, որոնք կարող են ազդել կոնկրետ անձանց կամ խմբերի վրա՝ ստեղծելով, այսպես կոչված, «կոգնիտիվ գերիշխանություն»։

Բացի տեղեկատվական և կիբեր ոլորտներից, արհեստական բանականությունը կարևոր դեր է խաղում նաև ռազմական տեխնոլոգիաների զարգացման մեջ։ Ժամանակակից սենսորային համակարգերը համալրվում են մեքենայական ուսուցման ալգորիթմներով, որոնք կարողանում են տարբերակել թիրախները նույնիսկ բարդ միջավայրերում։ Օրինակ՝ խիտ կառուցապատված քաղաքային տարածքներում կամ անտառային շրջաններում գործող հատուկ ստորաբաժանումները կարող են օգտագործել սենսորներ, որոնք ունակ են տարբերակել մարդու շարժումները, շնչառությունը կամ այլ կենսաբանական ազդանշաններ։ Այսպիսի տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս իրականացնել բարձր ճշգրտությամբ գործողություններ՝ քաղաքացիական բնակչության համար նվազեցնելով վտանգները։

Մերձավոր Արևելքում ընթացող ռազմական լարվածությունը ևս ցույց է տալիս արհեստական բանականության աճող նշանակությունը։ Իրանի շուրջ ընթացող հակամարտության պայմաններում առանձնահատուկ կարևորություն են ստանում հակաօդային պաշտպանության համակարգերը, որոնք օգտագործում են արհեստական բանականության ալգորիթմներ։ Այս համակարգերը կարողանում են համադրել բազմաթիվ ռադարների տվյալները և առանձնացնել իրական թիրախները մեծ քանակությամբ «աղմուկից»։ Սա հատկապես կարևոր է այն պայմաններում, երբ ժամանակակից օդային տեխնիկան հաճախ օգտագործում է «ստելս» տեխնոլոգիաների կամ ռադիոէլեկտրոնային խափանումների հնարավորությունը։

Բացի այդ, արհեստական բանականությունը կիրառվում է նաև հրթիռային համակարգերի ճշգրտման մեջ։ Նեյրոնային ցանցերի վրա հիմնված տեսողական նավարկության համակարգերը կարող են համեմատել իրական ժամանակում ստացվող պատկերները նախապես ստեղծված թվային քարտեզների հետ՝ ապահովելով հրթիռների ճշգրիտ կողմնորոշումը նույնիսկ այն դեպքում, երբ GPS ազդանշանը խլացվում է կամ խափանվում։ Սա նշանակում է, որ ժամանակակից պատերազմներում նավիգացիան կախված է մեքենայական տեսողությունից, որը կարող է գործել նույնիսկ էլեկտրոնային պատերազմի պայմաններում։

Ռազմական ոլորտում արհեստական բանականության ազդեցությունը զգացվում է նաև լոգիստիկայի և մատակարարման համակարգերում։ Ժամանակակից բանակները օգտագործում են ինքնակառավարվող մեքենաներ և դրոններ՝ զինամթերք, սնունդ կամ բժշկական օգնություն տեղափոխելու համար։ Այս համակարգերը նվազեցնում են մարդկային կորուստների վտանգը և հնարավորություն են տալիս արագ կազմակերպել մատակարարումները նույնիսկ վտանգավոր տարածքներում։ Այս հայեցակարգի շրջանակում յուրաքանչյուր զինվոր, տեխնիկական միջոց կամ ռազմական հարթակ հանդես է գալիս որպես տվյալների հավաքագրող սենսոր։ Արհեստական բանականությունը մշակում է այդ տվյալները և վերադարձնում անհրաժեշտ տեղեկատվությունը մարտադաշտում գործող ստորաբաժանումներին։

Մյուս կողմից՝ արհեստական բանականության տեխնոլոգիական զարգացումները ստեղծում են նաև լուրջ էթիկական և իրավական հարցեր։ Ինքնավար մահաբեր համակարգերի զարգացումը առաջացնում է այն հարցը, թե ով է պատասխանատու այն դեպքում, երբ նման համակարգերը սխալ որոշում են ընդունում։ Եթե ալգորիթմը սխալմամբ թիրախ է ճանաչում քաղաքացիական օբյեկտը, դժվար է հստակ սահմանել պատասխանատվությունը։ Այս հարցը դարձել է միջազգային քննարկումների թեմա, սակայն շատ պետություններ շարունակում են ակտիվորեն ներդրումներ կատարել այս ոլորտում՝ չցանկանալով հետ մնալ տեխնոլոգիական մրցավազքից։

Ժամանակակից հակամարտությունները ցույց են տալիս, որ ռազմական հաջողությունը կախված է այն բանից, թե որքան արդյունավետ են պետությունները կարողանում համադրել տվյալները, ալգորիթմները և տեխնոլոգիական համակարգերը։ Այս փոփոխությունները ձևավորում են նոր աշխարհաքաղաքական իրականություն, որտեղ ռազմավարական գերակայությունը կարող է որոշվել ոչ միայն ռազմական ուժով, այլ նաև հաշվարկային հզորություններով և ալգորիթմական ինտելեկտով։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում