Ինչի՞ է հանգեցնելու գիտության ոլորտի անտեսված վիճակը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում գիտության ներկա վիճակը արտացոլում է խոր և բազմաշերտ մի ճգնաժամ, որը միաժամանակ ունի ֆինանսական, կառուցվածքային, մարդկային ռեսուրսների և քաղաքական կամքի հետ կապված հիմնախնդիրներ։ Երբ վերլուծում ենք այն հիմնական ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են գիտության դաշտը մեր երկրում, անխուսափելիորեն հանդիպում ենք մի պարադոքսալ իրադրության, որտեղ հայտարարությունների մակարդակով գիտությունը հռչակվում է որպես ազգային զարգացման առանցք, սակայն գործնական քայլերը խոսում են բոլորովին այլ բանի մասին։

Այս տարի գիտության ոլորտին հատկացվում է ընդամենը 34 մլրդ դրամ՝ նախորդ տարվա 40 մլրդ դրամի փոխարեն: Երբ խոսում ենք 2026 թվականի բյուջեի մասին և գիտությանը հատկացված միջոցների 14 տոկոսանոց կրճատման մասին, այն արտացոլում է մի ամբողջական համակարգի առանցքային ուղղությունների սնուցման դադարեցումը։ Սա հստակ ազդանշան է՝ ուղղված ամբողջ գիտական համայնքին՝ մասնագետներին, ասպիրանտներին, երիտասարդ հետազոտողներին, լաբորատորիաներին։ Իսկ այն իր մեջ ներառում է այնպիսի ուղերձ, որ գիտությունը չի դիտարկվում որպես ներդրում ապագայի մեջ, այլ որպես ծախս, որը կարելի է կրճատել, իսկ, օրինակ՝ բարձրաստիճան պաշտոնյաներին տրվող պարգևավճարներն՝ ավելացնել։

Այն փաստը, որ Հայաստանում գիտությանը հատկացվող ֆինանսավորումը կազմում է համախառն ներքին արդյունքի ընդամենը շուրջ 0,36 %-ը, դրական լույսի տակ չի կարող դիտարկվել նույնիսկ ամենաօպտիմալ գնահատականներով։ Երբ այս թիվը համեմատում ենք միջազգային չափանիշների հետ, պատկերը դառնում է ավելի ցայտուն և մտահոգիչ։ Օրինակ՝ Իսրայելը, որը համարվում է մեծ մասամբ իր գիտատեխնոլոգիական հզորության շնորհիվ մեծացող տնտեսություն ունեցող երկիր, իր ՀՆԱ-ի 5,5 %-ից մինչև 6 %-ն է ուղղում հետազոտությունների և զարգացման վրա։ Հարավային Կորեան, որը վերջին հիսուն տարում իրականացրել է տնտեսական հրաշք՝ հասնելով աշխարհի առաջատար տնտեսությունների շարքին, այս ոլորտում ներդնում է 5 %։ Թայվանը, Շվեդիան, Միացյալ Նահանգները, Ճապոնիան, Գերմանիան և նույնիսկ Չինաստանը, որը դեռ համարվում է զարգացող տնտեսություն, ունեն գիտության և հետազոտությունների 2,5-ից մինչև 3,5 % ֆինանսավորում։

Բայց հարցն այն չէ միայն, թե որքան փող է հատկացվում գիտությանը։ Խոսքը նաև վերաբերում է նրան, թե ինչպես է այդ փողը օգտագործվում, և արդյոք գոյություն ունի համակարգված տեսլական այն մասին, թե ինչպես պետք է զարգանա գիտական ենթակառուցվածքը երկրում։ Երբ տեսնում ենք, որ նույնիսկ հատկացված միջոցները չեն օգտագործվում ամբողջ ծավալով և դրանց զգալի մասը վերադառնում է պետական բյուջե, ակնհայտ է դառնում, որ խնդիրը ավելի խորն է, քան պարզապես ֆինանսավորման բացակայությունը։ Այստեղ արտահայտվում է համակարգային խնդիր, որն առնչվում է կառավարման արդյունավետությանը, կառույցների համակարգման կարողությանը, ժամանակացույցերի պլանավորմանը և ծրագրերի իրականացման մեխանիզմներին։

Մյուս կողմից՝ մարդկային ռեսուրսների հարցը, որը բացահայտվում է գիտնականների թվաքանակի անկման միջոցով, ամենավտանգավոր ինդիկատորներից մեկն է այն մասին, որ համակարգը շատ շուտով ուղղակի ճգնաժամի մեջ կարող է հայտնվել։ Ըստ վիճակագրական կոմիտեի, եթե 2011 թվականին ունեինք 5718 գիտնական, ապա 2022 թվականին արդեն աշխատում էր 4864 գիտնական։ Այնինչ, պետք է հակառակ պատկերը լիներ։ 11 տարում 854 մասնագետի կորուստը գիտական համայնքի համար նշանակում է ոչ միայն թվաքանակային նվազում, այլև փորձի, գիտելիքների, ընթացիկ հետազոտությունների, դասավանդման կարողությունների, մենթորության կորուստ։

Հայաստանում գիտության վիճակը հատկապես մտահոգիչ է դառնում, երբ մենք նայում ենք տարածաշրջանային և գլոբալ տնտեսական մրցակցության համատեքստում։ Ժամանակակից աշխարհը գնալով ավելի է հենվում գիտելիքի վրա հիմնված տնտեսության վրա, որտեղ ազգային մրցունակությունը որոշվում է ոչ թե բնական ռեսուրսներով կամ աշխատուժի էժան արժեքով, այլ նորարարական կարողություններով, տեխնոլոգիական առաջատարությամբ, հետազոտական արդյունավետությամբ։ Երկրները, որոնք ներդրումներ չեն կատարում գիտության մեջ, անխուսափելիորեն հետ են մնում և դառնում տեխնոլոգիաների սպառող, այլ ոչ թե արտադրող։ Դրանք կախված են դառնում արտաքին տեխնոլոգիական զարգացումներից, ունեն սահմանափակ կարողություններ ստեղծելու բարձրարժեք արտադրանք, և մնում են տնտեսական շղթայի ստորին հանգույցներում։

Հայաստանի դեպքում, որը չունի զգալի բնական ռեսուրսներ և ունի սահմանափակ տարածք, գիտատեխնոլոգիական զարգացումը միակ իրական ուղին է դեպի կայուն տնտեսական աճ և բարգավաճում։ Միևնույն ժամանակ, այս ուղին պահանջում է հավատ, տեսլական և հետևողական ներդրումներ հենց այն ժամանակ, երբ արդյունքները դեռ տեսանելի չեն։

Մեկ այլ խնդիր է նաև այն, որ գիտությունը Հայաստանում մեկուսացված է մնում տնտեսությունից։ Գիտական հետազոտությունների և արդյունաբերության միջև կապի թուլությունը նշանակում է, որ նույնիսկ այն սակավաթիվ գիտական արդյունքները, որոնք ձեռք են բերվում, չեն փոխակերպվում տնտեսական արժեքի, նոր ապրանքների, ծառայությունների, գործընթացների։ Այս անջրպետը խանգարում է նաև գիտության ֆինանսավորման բազայի ընդլայնմանը, քանի որ մասնավոր հատվածը չունի բավարար խթաններ՝ ներդնելու հետազոտություններում, երբ հետադարձ կապը տնտեսական արդյունքների տեսքով տեսանելի չէ։

Ընդհանրապես, կարևոր է նաև հասկանալ, որ գիտության մեջ ռեսուրսներ ներդնելը չի կարող դիտարկվել որպես ծախս, այլ այն պետք է ընկալվի որպես ներդրում ապագայի մեջ։ Հետազոտություններում ներդրված յուրաքանչյուր դրամ պոտենցիալ վերադառնում է բազմապատկված արժեքով՝ նոր տեխնոլոգիաների, արտադրանքների, ծառայությունների, մրցակցային առավելությունների, պատենտների, գիտելիքների տեսքով։ Բայց այս վերադարձը ժամանակ է պահանջում, երբեմն տասնամյակներ, և հենց այստեղ է քաղաքական մարտահրավերը՝ ինչպես համոզել ընթացիկ քաղաքական որոշումներ ընդունողներին ներդրում կատարել այն ոլորտում, որի արդյունքները տեսանելի կլինեն միայն երկարաժամկետ հեռանկարում, հնարավոր է այն ժամանակ, երբ նրանք արդեն չեն լինելու իշխանության մեջ։ Սա կարճաժամկետ քաղաքական ցիկլերի և երկարաժամկետ գիտատեխնոլոգիական զարգացման միջև հիմնական հակասությունն է, որը չունի հեշտ լուծում։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում