«Ավտորիտարացման միտումներն անընդհատ աճում են՝ կապված թե՛ խոսքի ազատության սահմանափակման, թե՛ քաղաքական հետապնդումների հետ». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Քաղաքական հետապնդումների թեման քննարկելիս հաճախ են նշում՝ իսկ այս կամ այն անձն, ի վերջո, ինչո՞ւ կալանավորվեց։ Այսօր հարյուրավոր մարդիկ անցնում են քրեական տարաբնույթ գործերի հորձանուտով։ Ոմանց ճանաչում ենք, ոմանց անունն անգամ չգիտենք, քանի որ վերջիններս չեն ծավալել հասարակական-քաղաքական ակտիվ գործունեություն, այլ ընդամենը երկրում տեղի ունեցող կարևորագույն շրջափուլերում, օրինակ՝ բողոքի ձայն են բարձրացրել։ Այսպես կոչված՝ «հաղթող» ուժը չի հանդարտվում և շարունակում է ճնշել ազատ խոսքը և այլակարծությունը։ Քաղաքագետ Արա Պողոսյանի խոսքով, խնդիրը պետք է լայն դիտարկել։

«Այն ունի թե՛ հոգեբանական, թե՛ սոցիալական բաղադրիչներ, որոնց մասնագետը չեմ, բայց քաղաքական առումով կարծում եմ, որ իշխանություններն այս պահին փորձում են իրենց համար հնարավորինս բաց դաշտ ստեղծել, որի պայմաններում կմարգինալացվի ամբողջ ընդդիմադիր դաշտը, որտեղ հիմնականում կլինեն մարդիկ, ովքեր առավել հակված են գրասենյակային, ավելի ֆորմալ պայքարին, մարդկանց, ովքեր հակված են կամ ունեն ռեսուրսներ ստեղծելու փողոցային կամ այլ ձևի անհարթություններ իշխանության համար, մարգինալացնելու, այս կամ այն կերպ մեկուսացնելու միջոցով կստեղծեն ամայի դաշտ, որտեղ մրցակցությունը կլինի անհավասար։ Բնականաբար, որոշակի շեմից հետո սա կարող է նաև առաջացնել ռետրոակտիվ էֆեկտ, մասնավորապես՝ նպաստել հասարակության մեջ ռադիկալ մտածողության զարգացմանը և հասունացմանը, ինչը տարբեր երկրների օրինակով տեսել ենք։ Ի դեպ, հենց այդպիսին էր 1979 թվականի Իրանական իսլամական հեղափոխության զարգացումը, որը տարբեր փուլեր ու շերտեր անցավ, բայց հիմնականներից մեկն իրանական շահական կառավարության կողմից անընդհատ տեռորի ենթարկելն էր ընդդիմադիր ուժերին, ինչը բերեց բավականին լուրջ հակազդեցություն հատկապես երիտասարդության շրջանում։ Նույն անալոգը կարող է այս պարագայում աշխատել, եթե իշխանությունները փորձեն սա դարձնել մեթոդական կառավարման ձև, այսինքն՝ սա ուղեկցվի ամենօրյա, մշտական խոսքի ազատության սահմանափակմամբ, տարբեր անձանց լռեցնելով։ Սա դեռ մեթոդաբանություն չէ, գործ ունենք մարդկանց հետ, ովքեր հատկապես իշխանությունների համար լուրջ վտանգ են ներկայացնում, ընդ որում՝ այդ վտանգը պարտադիր չէ, որ հանրային գիտակցության մեջ ֆիքսված լինի, դա կարող է ամենատարբեր պատճառներով լինել, որը նույնիսկ հանրային մտածողության մեջ չի տեղավորվում, բայց իշխանական հաշվարկներում տեղավորվում է»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Պողոսյանը։

Բռնապետություն, ավտորիտարիզմ, միապետություն։ Ինչ բնորոշում ասես չեն տալիս Հայաստանի մերօրյա իշխանությանը։ Իրականում ի՞նչ է կատարվում: «Քաղաքագիտական առումով անցումային ժողովրդավարության փուլ է՝ ավտորիտարացման միտումներով։ Իշխանությունների գործողությունները որոշակի ասպեկտներում կարելի է գնահատել որպես ավտորիտարացման գործողություններ, դրանք տանում են դեպի ավտորիտարացում, որոշակի դեպքերում անցումային ժողովրդավարությանը բնորոշ գծեր են, չգիտեմ էլ՝ բարեբախտաբար, թե ինչպես, բայց այս գծերը դեռևս առկա են, բայց, ընդհանուր առմամբ, անցումային ժողովրդավարություն է՝ ավտորիտարացման միտումներով, ընդ որում՝ այս միտումներն անընդհատ աճում են՝ կապված թե՛ խոսքի ազատության սահմանափակման, թե՛ քաղաքական հետապնդումների հետ, անկախ նրանից, թե իշխանությունն այդ հետապնդումներին ինչպիսի աստառ կտա, բայց ակնհայտ է, որ թե՛ գործարարների հետ կատարվողը, որոնք այս կամ այն կերպ քաղաքական կարծիք կամ դիրքորոշում են արտահայտել ու ակամայից դարձել քրեական հետապնդումների զոհ, թե՛ քաղաքացիների և այլոց, ովքեր քաղաքական դիրքորոշման պատճառով զրկվել են աշխատանքից և այլն, ավտորիտարացման հստակ միտումներ են, որոնք հնարավոր չէ չտեսնել, բայց միանշանակ պնդել դիկտատուրայի կամ ավտորիտար կառավարման մասին, դեռևս չափազանցված է»,-նկատում է մեր զրուցակիցը։

Վերջին տարիներին հատկապես 44-օրյա պատերազմի հետևանքներն արդարացնելու համար հաճախակի ենք լսում ինքնիշխանության մասին։ Բայց ինքնիշխան Հայաստանին Ադրբեջանն «առաջարկում» է Սահմանադրությունը փոփոխել, Ռուսաստանը՝ հանրաքվե իրականացնել և ընտրություն կատարել ԵՄ-ի ու ԵԱՏՄ-ի միջև, ԵՄ-ն էլ, կարծես, սեփական խաղն է սկսել, որտեղ Հայաստանը Ռուսաստանի դեմ գործիք է։ «Միշտ ասել եմ՝ կառավարությունից, որն ամենաբարձրն ու ամենաշատն է խոսում ինքնիշխանության մասին, պետք է զգույշ լինել ինքնիշխանության հարցում։ Եթե համարում ես, որ ինքնիշխան ես, ամեն օր դրա մասին կրկնելու կարիք չունես, որովհետև ինքնիշխանությունը վիճակ է, գործողությունների արդյունք է և ոչ թե ուղղակի փաստաթուղթ, որում կգրես՝ ինքնիշխան եմ և վերջ։ Ինքնիշխանության գաղափարը հարաբերական է, որովհետև ժամանակակից աշխարհում, հատկապես երբ խոսում ենք աշխարհի փոխկապակցվածության, լոգիստիկ ուղիների, տարբեր հաղորդուղիների, տեխնոլոգիական ընդհանրության, տնտեսական փոխկապակցվածության մասին, բախվում ենք շատ կարևոր և պարադոքսալ էլեմենտի՝ ո՞րն է ինքնիշխանության սահմանը։ Իմ խորին համոզմամբ, ինքնիշխանությունն այն է, երբ քո կամքով դրսևորում ես որոշակի վարքագիծ, որը պայմանավորված չէ արտաքին այնպիսի ճնշմամբ, որից չես կարող հրաժարվել։ Եթե անընդհատ խոսում ենք ինքնիշխանության մասին, բազմաթիվ հարցեր են առաջ գալիս։ Նշեցինք Ռուսաստանի կողմից առաջարկված, ինչպես նաև սահմանադրական հնարավոր հանրաքվեների մասին։ Ինքնիշխանության գաղափարը այսպիսի էլեմենտներում է արտահայտվում։ Սահմանադրությունը բացառիկ փաստաթուղթ է կամ պայմանագիր՝ կնքված իշխանության կրողի կամ ժողովրդի և այն մարմնի միջև, որը պետք է իշխանությունն իրականացնի։ Այս օղակի մեջ երրորդ կողմի միջամտությունը ապրիորի բերում է ինքնիշխանության, մեղմ ասած, նվազեցման։ Նույնը վերաբերում է հանրաքվեին։ Երբ երրորդ կողմը քեզ հարկադրում է այս կամ այն հարցով կատարել հանրաքվե, նշանակում է երրորդ կողմը ստացել է իրավազորություն միջամտելու քո ինքնիշխանությանը, ընդ որում՝ մեկ նախադեպը ծնում է նաև հաջորդը և այդպես շարունակ։ Երբ մեկ անգամ երրորդ երկրին թույլ ես տալիս միջամտել քո ներքին իրավակարգի որոշման գործընթացի մեջ, դա դառնում է նախադեպ, որպեսզի նաև չորրորդ, հինգերորդ պետությունները սկսեն միջամտել քո ներքին գործերին։ Այստեղ պետք է դրսևորվի երկրի ինքնիշխանությունը։ Արդյոք տվյալ պետությունն ինքնիշխա՞ն է իր որոշումների մեջ, թե՞ իրեն հարկադրվող ցանկացած պահանջ հարկադրաբար կատարելու է, որովհետև ինքնիշխանության նվազեցման միտումներ ունի»,-հավելում է նա։ Արդյոք Հայաստանի իշխանությունը սա անում է նաև սեփական իշխանությունը պահպանելո՞ւ համար։ «Կարող են լինել տարբեր գործոններ՝ վախի, իշխանություն պահելու ազդեցություն, վախ պատերազմից և այլն։ Այն իշխանությունը, որն ազգային շահ է հռչակում խաղաղությունը, իսկ խաղաղությունը չի կարող լինել ազգային շահ, այլ կարող է լինել ազգային շահի ռեալիզացիայի հետևանք, ոչ թե նպատակ, չի կարող ուղղակի դիմադրել այնպիսի գործոնների, որոնց դիմադրելու պայմաններում կարող է առաջանալ նաև պատերազմական իրավիճակ, որովհետև նա իր համար խաղաղությունը հռչակել է որպես իդեալ։ Այդ իդեալի սպասարկման համար նա պատրաստ է ամեն ինչի, այդ թվում՝ նաև զիջումների։ Այստեղ բախվում ենք շատ պարադոքսալ էլեմենտի, որտեղ խաղաղությունը դառնում է ոչ թե քո գործողությունների, վարած քաղաքականության, կառավարման որակի հետևանք, այլ՝ նպատակ։ Քաղաքական գիտությունների մեջ սա անվանում ենք նաև «կոբրայի էֆեկտ», երբ անում ես գործողություն, որը, կարծում ես՝ պետք է բերի ավելի լավ արդյունքի, բայց հակառակը՝ հանգեցնում է ավելի վատ արդյունքի»,-եզրափակում է Արա Պողոսյանը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում